GES HES RES SCADA sistemleri, elektrik üretim tesislerinin yalnızca izlenmesini sağlayan bir altyapı değil, şebeke işletmesi ve veri iletişim sürekliliğinin de önemli bir parçasıdır.
SCADA, RTU, haberleşme altyapısı ve bunları şebeke işletmecisinin kontrol merkeziyle buluşturan veri iletişim sistemi; üretim tesisinin şebekeyle olan teknik ilişkisinin bir parçasıdır.
Bu nedenle bir GES, RES veya diğer elektrik üretim tesisinde kabul işlemlerinin tamamlanmış olması, SCADA ve veri iletişimi açısından sorumluluğun sona erdiği anlamına gelmez. Tam tersine, sistemin işletme ömrü boyunca çalışır, erişilebilir, bakımlı ve güvenilir tutulması gerekir.
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nin ilgili hükümleri de bunu açık biçimde ortaya koyuyor. Yönetmelik kapsamındaki 50 kW ve üzeri üretim tesislerinin, bağlı bulundukları şebeke işletmecisinin SCADA kontrol merkezine bağlantısının Elektrik Şebeke Yönetmeliği doğrultusunda yapılması; üretim tesisi tarafında gerekli ekipman ve altyapının ise üretim tesisi sahibi tarafından temin ve tesis edilmesi öngörülüyor.
SCADA RTU Panosu Neden Tesisin Ayrılmaz Bir Parçasıdır?
RTU panosu, üretim tesisi ile şebeke işletmecisinin kontrol merkezi arasındaki teknik köprüdür.
Sahadaki kesici durumları, ölçümler, aktif ve reaktif güç değerleri, gerilim, akım, frekans, alarm ve diğer tanımlanmış sinyaller RTU ve haberleşme altyapısı üzerinden ilgili merkeze aktarılabilir. Uygulamanın kapsamı, bağlantı şartları ve ilgili dağıtım şirketinin veri iletişim şartnamesine göre değişebilir.
Elektrik Şebeke Yönetmeliği de kullanıcı ile sistem işletme/kontrol merkezleri arasındaki veri iletişiminin belirlenen iletişim protokolü ve iletişim ortamına uygun şekilde sağlanmasını düzenlemektedir. İletim sistemi tarafında ayrıca ana ve yedek haberleşme linklerine ilişkin hükümler bulunmaktadır.
Dolayısıyla RTU panosu kabul sırasında kurulup daha sonra unutulacak bir pano değildir.
Modem çalışıyor mu? RTU haberleşiyor mu? Sinyaller güncel mi? Zaman senkronizasyonu doğru mu? Kesici durumları doğru geliyor mu? Haberleşme kesintileri kaydediliyor mu? Dağıtım şirketinin SCADA merkezine veri gerçekten ulaşıyor mu?
Bunların tamamı işletme döneminde takip edilmesi gereken konulardır.
Bağlantı Anlaşması Açık: İletişim Altyapısı Üreticinin Yükümlülükleri Arasında
Dağıtım şirketlerinin yayımladığı Lisanssız Elektrik Üreticileri İçin Dağıtım Sistemine Bağlantı Anlaşması’nın teknik hükümlerinde, belirli şartlar altında üreticinin uzaktan izleme ve kontrol için gerekli ekipman ve altyapıyı teçhiz etme yükümlülüğü düzenlenmektedir. İletişim için gerekli donanımların da tesisin dağıtım sistemine bağlanması aşamasında dağıtım şirketiyle belirlenmesi öngörülmektedir.
Aynı anlaşma yalnızca kurulumdan söz etmiyor.
“Üretim Tesislerinde SCADA Neden Sürekli Çalışmalıdır?”
Üreticinin üretim tesisinin koruma, bağlantı ve diğer kısımlarını ekipmanın niteliğine göre aylık, üç aylık, altı aylık veya yıllık olarak kontrol ettirmesi ve bunu tutanak altına alması öngörülüyor. Dağıtım şirketi de gerektiğinde bağlantı ekipmanlarının, koruma düzeneklerinin ve diğer kısımların kontrolünü talep edebiliyor.
Bu nedenle “SCADA kabul sırasında çalışıyordu” demek tek başına yeterli bir işletme yaklaşımı değildir.
Asıl Kritik Hüküm: Bağlantı Anlaşması Madde 16
Yatırımcıların özellikle dikkat etmesi gereken bölüm Cezai Şartlar başlıklı Madde 16‘dır.
Standart bağlantı anlaşmasında, üreticiye ait arızalı iletişim teçhizatının dağıtım şirketinin yazılı uyarısına rağmen onarılmaması veya değiştirilmemesi ve bu şekilde kullanılmaya devam edilmesi ayrıca bir ihlal olarak tanımlanmıştır.
Bunun karşılığındaki cezai şart da somuttur:
Gerekli onarım/değişiklik yapılmayıp ihlal devam ettiği her gün için, içinde bulunulan aya ait Sistem Kullanım Fiyatına göre hesaplanan bedelin %1’i oranında ceza uygulanması öngörülmektedir.
Bu son derece önemli bir ayrımdır.
SCADA haberleşmesinin çalışmaması yalnızca yatırımcının kendi üretim ekranını görememesi anlamına gelmez. Arızanın iletişim teçhizatından kaynaklanması, dağıtım şirketince bildirilmesi ve giderilmemesi halinde konu sözleşmesel bir ihlale ve günlük cezai şarta dönüşebilir.
Madde 16 ayrıca anlaşma gücünün aşılması, şebekeye bozucu etkiler, emniyet tedbirlerinin alınmaması, işletme/test hataları ve kilitleme sistemlerinin çalışmaması gibi başka ihlaller için de ayrı yaptırımlar öngörmektedir. Örneğin anlaşma gücü aşımında belirli koşullarda sistem kullanım fiyatı üzerinden hesaplanan bedelin dört misline ulaşan cezai şart mekanizması bulunmaktadır.
SCADA Arızası Üretim Tesisinin Şebekeden Ayrılmasına Kadar Gidebilir mi?
Burada hukuki ifadeyi doğru kurmak gerekir: Her SCADA kesintisi otomatik olarak santralin şebekeden ayrılması anlamına gelmez.
Ancak bağlantı anlaşması ve ilgili mevzuat, belirli ihlal ve güvenlik durumlarında üretim tesisinin bağlantısının kesilmesine imkân vermektedir.
Bağlantı Anlaşması Madde 10; anlaşma ve mevzuat gereği enerji kesilmesini gerektiren durumlar ile dağıtım sistemini etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan arıza ve acil durumlarda dağıtım şirketinin üretici tesisinin bağlantısını kesebilmesini düzenliyor.
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği Madde 22 de gerekli koşullarda üretim tesisinin bağlantısının, Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği’nin 27’nci maddesi uyarınca kesilebileceğini açıkça belirtiyor.
Bu nedenle yatırımcı açısından doğru yaklaşım:
“SCADA çalışmıyor ama santral elektrik üretmeye devam ediyor, dolayısıyla sorun yok.”
değildir.
Panel ve inverterlerin üretim yapması, tesisin bütün işletme yükümlülüklerini yerine getirdiği anlamına gelmez.
SCADA Aslında Tesisinizin Sağlıklı Çalıştığının Dijital Kaydıdır
Bir yatırımcı için SCADA’nın değeri yalnızca mevzuat uyumu değildir.
İyi işletilen bir SCADA sistemi;
üretim değerlerini, inverter durumlarını, şebeke parametrelerini, kesici konumlarını, aktif ve reaktif gücü, alarmları, haberleşme kayıplarını ve tesisin geçmiş davranışlarını kayıt altına alabilir.
Dolayısıyla SCADA, doğru tasarlanmış ve işletilmişse, tesisin performansının ve teknik davranışının en önemli operasyonel kayıt kaynaklarından biridir.
Örneğin yatırımcı yalnızca aylık faturaya bakarsa üretimin düştüğünü görebilir. SCADA ise üretimin ne zaman, hangi ekipmanda ve hangi nedenle düştüğünü araştırabilmek için gerekli veriyi sağlayabilir.
Bir inverter günlerdir düşük güçte çalışıyor olabilir. Bir string devre dışı kalmış olabilir. Reaktif güç sınırları değişmiş olabilir. Haberleşme kesilmiş olabilir. Bir koruma ekipmanı alarm üretiyor olabilir.
SCADA yoksa veya sistem yıllarca atıl bırakılmışsa, yatırımcı tesisinin teknik geçmişine ilişkin önemli bir görünürlüğü de kaybeder.
Kabul Yapıldı, SCADA Kuruldu: Peki Sonra?
En sık yapılan işletme hatalarından biri budur.
Santral kabul edilir. RTU panosu çalışır. Modem devrededir. Dağıtım şirketiyle haberleşme sağlanır. Kabul tamamlanır.
Aradan birkaç yıl geçer.
SIM kart kapanır. Modem arızalanır. RTU’nun güç kaynağı bozulur. Haberleşme konfigürasyonu değişir. IP erişimi kaybolur. UPS aküsü ölür. Ethernet switch arızalanır. Dağıtım şirketi protokol veya uç nokta değişikliği ister.
Santral üretmeye devam ettiği için yatırımcı bunların hiçbirini fark etmeyebilir.
İşte SCADA işletme ve bakım hizmetinin önemi burada ortaya çıkar.
SCADA sisteminin periyodik kontrolü, yalnızca ekrana uzaktan bağlanıp “çalışıyor” demek değildir. RTU, modem, enerji analizörü, haberleşme hattı, protokol, sinyal listesi, alarm kayıtları, zaman senkronizasyonu, enerji beslemesi, UPS ve dağıtım şirketi tarafındaki veri erişilebilirliği birlikte değerlendirilmelidir.
SCADA Hizmeti Almak Sorumluluğu Yatırımcıdan Kaldırır mı?
Hayır.
Bu nokta özellikle önemli.
Bağlantı Anlaşması Madde 13, üreticinin anlaşma kapsamındaki yükümlülüklerini hizmet alımı yoluyla üçüncü kişilere gördürebileceğini, ancak bunun yükümlülüklerin devri anlamına gelmediğini düzenliyor.
Yani yatırımcı profesyonel bir SCADA işletme firmasından hizmet alabilir ve teknik operasyonu ona bırakabilir.
Fakat dağıtım şirketi karşısındaki yükümlülük esasen ortadan kalkmaz.
Bu nedenle SCADA işletme firmasının görevi yalnızca arıza geldiğinde sahaya gitmek değil; yatırımcının sözleşmesel ve teknik yükümlülüklerinin kesintisiz şekilde yerine getirilmesine yardımcı olacak proaktif bir işletme yapısı kurmaktır.
Siber Saldırı Olursa Sorumluluk Kime Aittir?
Enerji tesisleri artık yalnızca elektriksel tesisler değildir. Aynı zamanda modemler, router’lar, RTU’lar, PLC’ler, endüstriyel protokoller, uzak erişim sistemleri ve sunucular içeren dijital altyapılardır.
Bu nedenle zayıf parola, internete kontrolsüz açılmış RTU/PLC portları, güncellenmemiş cihazlar, ortak kullanıcı hesapları, kontrolsüz VPN erişimleri veya kayıt tutulmayan uzaktan bağlantılar önemli işletme riskleri oluşturur.
Ancak burada hukuki açıdan önemli bir ayrım yapmak gerekir:
Bir siber saldırının gerçekleşmiş olması, tek başına üreticinin bağlantı anlaşmasındaki bütün yükümlülüklerini otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Olayın niteliği, kusur, alınmış önlemler, bildirimler, sözleşme hükümleri ve varsa mücbir sebep şartları somut olay özelinde değerlendirilir.
Bağlantı anlaşmasının mücbir sebep hükümleri dahi yükümlülüğün yerine getirilememesine neden olan koşulların, süresinin ve alınan önlemlerin raporlanmasını öngörmektedir.
Ayrıca EPDK‘nın Enerji Sektöründe Siber Güvenlik Yetkinlik Modeli Yönetmeliği, kapsamına giren enerji kuruluşları için endüstriyel kontrol sistemlerinin siber dayanıklılığı ve asgari güvenlik seviyelerine ilişkin ayrı bir düzenleme getiriyor. Ancak bu Yönetmeliğin her küçük lisanssız GES’e otomatik olarak uygulanmadığını özellikle belirtmek gerekir; kapsam, tesisin niteliği, lisans/güç durumu ve TEİAŞ SCADA/EMS haberleşme yapısı gibi kriterlere göre belirleniyor.
Dolayısıyla “Biz küçük bir üretim tesisiyiz, siber güvenlik bizi ilgilendirmez” yaklaşımı da doğru değildir. Özel EPDK siber güvenlik yönetmeliğinin kapsamı dışında kalınsa dahi SCADA/RTU’nun güvenli işletilmesi, erişimlerin kontrol edilmesi ve bağlantı anlaşması yükümlülüklerinin sürdürülmesi yatırımcı açısından önemini korur.
SCADA Bir Kabul Ekipmanı Değil, İşletme Sistemidir
Üretim tesisine yapılan yatırım panel, inverter ve trafodan ibaret değildir.
Şebekeye bağlı bir üretim tesisinin;
ölçülmesi, izlenmesi, haberleşmesi, korunması, kayıt altına alınması ve gerektiğinde kontrol edilebilmesi gerekir.
Bu nedenle SCADA ve RTU sistemlerini yalnızca kabul aşamasında gerekli bir maliyet kalemi olarak görmek ciddi bir işletme hatasıdır.
SCADA altyapısını atıl bırakmak; tesisin teknik görünürlüğünü kaybetmek, arızaları geç fark etmek ve belirli durumlarda bağlantı anlaşmasındaki iletişim ve işletme yükümlülüklerinin ihlali riskini doğurmak anlamına gelebilir.
Üstelik standart bağlantı anlaşması, arızalı iletişim teçhizatının yazılı uyarıya rağmen onarılmaması halinde ihlalin devam ettiği her gün için sistem kullanım fiyatına göre hesaplanan bedelin %1’i oranında cezai şart öngörmektedir.
Bu nedenle üretim tesislerinde doğru soru:
“SCADA kuruldu mu?”
değil;
“SCADA bugün çalışıyor mu, şebeke işletmecisine doğru veriyi kesintisiz iletiyor mu, kayıtları tutuluyor mu ve sistem güvenli şekilde işletiliyor mu?”
olmalıdır.
Reltek Enerji – SCADA İşletme, Bakım ve Veri İletişim Hizmetleri
Reltek Enerji olarak üretim tesislerinde SCADA ve RTU sistemlerini yalnızca kurulum ve devreye alma aşamasında değil; işletme sürecinde de haberleşme sürekliliği, arıza takibi, RTU ve modem kontrolü, sinyal doğrulama, uzaktan erişim, veri kayıtları, bakım ve dağıtım şirketi SCADA entegrasyonu açısından ele alıyoruz.
Çünkü çalışan bir üretim tesisi yalnızca elektrik üreten değil; ölçülebilen, izlenebilen, haberleşebilen ve teknik durumunu kayıt altına alabilen tesistir.